सामुदायिक विद्यालय: न विषयगत शिक्षक, न त पर्याप्त दरबन्दी
नेपालका सामुदायिक विद्यालयहरूमा विगत लामो समयदेखि शिक्षकको दरबन्दीको अभाव र विषयगत शिक्षकमाथिको संकटले शिक्षाको गुणस्तरमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। पर्याप्त दरबन्दीको अभावले शिक्षकहरूलाई विभिन्न विषय पढाउन बाध्य बनाएको छ, जुन विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिमा प्रत्यक्ष असर पुर्याइरहेको छ।
1️⃣ प्रमुख समस्याहरू
???? १. विषयगत शिक्षकको अभाव
- विषयगत विशेषज्ञता नभएको शिक्षक: धेरै सामुदायिक विद्यालयमा विज्ञान, गणित, अंग्रेजी, र सूचना प्रविधि (IT) जस्ता प्रमुख विषय पढाउन विषयगत शिक्षक नै हुँदैन।
- एक शिक्षक, धेरै विषय: एउटै शिक्षकले गणित, विज्ञान, सामाजिक अध्ययन, र शारीरिक शिक्षासम्म पढाउनुपर्ने स्थिति छ। यो प्रणालीले शिक्षकको दक्षता र विद्यार्थीको सिकाइ दुवैमा असर पार्छ।
- गुणस्तरीय शिक्षाको कमी: विषयगत विशेषज्ञता बिना, शिक्षकले विषयवस्तु राम्रोसँग बुझ्न नसक्दा विद्यार्थीको सिकाइ गुणस्तर घट्दो अवस्थामा हुन्छ।
???? २. पर्याप्त दरबन्दीको अभाव
- शिक्षक अभाव: विद्यालयको आवश्यकताअनुसार दरबन्दी तोकिएको छैन। धेरै सामुदायिक विद्यालयमा एउटा कक्षाको लागि १ शिक्षक मात्रै उपलब्ध हुन्छ, जसले गर्दा शिक्षकले एकैचोटि धेरै कक्षाहरू सम्हाल्नुपर्छ।
- छोटो समय, धेरै काम: शिक्षकहरूले प्रशासकीय काम (उपस्थिति, नतिजा तयार गर्ने आदि) समेत गर्नुपर्छ। यसले शिक्षण-प्रशिक्षणको लागि समय घटाउँछ।
- शिक्षकको कार्यभार: शिक्षकको कार्यभार अत्यधिक बढ्नाले उनीहरूको पेशागत विकासमा असर पर्छ। यसले शिक्षकको आत्मबल कम गर्छ।
???? ३. अस्थायी शिक्षक र करार सेवाको समस्या
- धेरै विद्यालयमा अस्थायी शिक्षक राखेर काम चलाइएको छ। स्थायी दरबन्दी नहुँदा शिक्षकको मनोबल कम हुन्छ।
- अस्थायी शिक्षकहरूलाई तलव र सेवा सुविधामा असमानता हुने भएकाले उनीहरू दीर्घकालीन रूपमा विद्यालयको गुणस्तर सुधारमा रुचि राख्दैनन्।
2️⃣ समस्या हुनुका प्रमुख कारण
???? १. दरबन्दीको अपुग
- सरकारले विद्यालयको विद्यार्थी संख्याका आधारमा दरबन्दी तोक्छ, तर कतिपय विद्यालयमा विद्यार्थीको सङ्ख्या कम हुँदा शिक्षक दरबन्दी घटाइन्छ।
- विषयगत शिक्षकको मागलाई ध्यान नदिइ दरबन्दी व्यवस्था गरिन्छ, जसले गर्दा गणित, विज्ञान, अंग्रेजीजस्ता विषयमा शिक्षणको समस्या उत्पन्न हुन्छ।
???? २. नीति-निर्माणको कमजोरी
- शिक्षामा पर्याप्त लगानी नहुनु प्रमुख समस्या हो। शिक्षामा खर्च गर्नुको सट्टा सरकारले प्राथमिकता अन्य क्षेत्रमा दिँदै आएको छ।
- शिक्षक व्यवस्थापन सम्बन्धी स्पष्ट नीति अभाव: सामुदायिक विद्यालयहरूको शिक्षक व्यवस्थापन प्रणाली प्रभावकारी छैन।
???? ३. कर्मचारी प्रशासनको ढिलासुस्ती
- शिक्षक दरबन्दी कायम गर्ने प्रक्रियामा स्थानीय तह, शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ (Education Coordination Unit) र शिक्षा मन्त्रालयको ढिलासुस्तीले समस्यालाई जटिल बनाउँछ।
- कतिपय ठाउँमा विद्यालयले दरबन्दीको माग गरेको वर्षौँसम्म सुनुवाइ हुँदैन।
???? ४. असमान स्रोत वितरण
- ग्रामीण क्षेत्रका सामुदायिक विद्यालयहरूमा शिक्षक दरबन्दीको समस्या अझ गम्भीर छ। सहरी क्षेत्रमा शिक्षक उपलब्ध भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षक जान चाहँदैनन्।
3️⃣ समस्याका प्रभावहरू
???? १. सिकाइमा कमी
- विषयगत शिक्षकको अभावले विद्यार्थीले राम्रोसँग बुझ्न पाउँदैनन्।
- गणित, विज्ञान, र अंग्रेजी जस्ता विषयमा कमजोर नतिजा देखिन्छ।
???? २. विद्यालय छोड्ने दर (Drop-out) बढ्छ
- जब विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाउँदैनन्, तिनीहरूले विद्यालय छोड्ने सम्भावना बढ्छ।
- विशेष गरी, ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीलाई रोजगारीको लागि आवश्यक पर्ने सीप सिक्नबाट वञ्चित गरिन्छ।
???? ३. शिक्षकको मानसिक दबाब
- विषयगत शिक्षकको अभावमा, एउटै शिक्षकलाई विभिन्न विषय पढाउनुपर्ने दबाब हुन्छ।
- शिक्षकले थकान महसुस गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको कार्यक्षमतामा गिरावट आउँछ।
4️⃣ समाधानका उपायहरू
???? १. विषयगत शिक्षकको व्यवस्था
- प्रत्येक विद्यालयमा गणित, विज्ञान, अंग्रेजी, सामाजिक अध्ययन र आईटी विषयको लागि विषयगत शिक्षक तोक्नुपर्छ।
- स्थायी दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्छ, ताकि शिक्षकहरूको दीर्घकालीन प्रतिबद्धता सुनिश्चित होस्।
- शिक्षक व्यवस्थापनलाई स्थानीय तह लाई जिम्मा दिन सकिन्छ, जसले विद्यालयको आवश्यकता अनुसार शिक्षकको दरबन्दी तोक्न सक्छ।
???? २. दरबन्दी पुनरावलोकन
- विद्यालयको विद्यार्थी सङ्ख्या र विषयगत आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर दरबन्दी तोक्नुपर्छ।
- प्रत्येक ५० विद्यार्थीका लागि १ शिक्षकको दरबन्दीको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
???? ३. शिक्षकको क्षमता अभिवृद्धि
- अस्थायी र करार शिक्षकहरूलाई नियमित तालिम दिनुपर्छ।
- शिक्षकहरूको पेशागत विकासका लागि पुनर्ताजगी तालिम (Refresher Training) आवश्यक छ।
???? ४. ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षक परिचालन
- ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयमा विषयगत शिक्षक आकर्षित गर्न प्रोत्साहन भत्ता (Incentive) दिन सकिन्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्ने शिक्षकलाई पदोन्नति र स्थानान्तरणको विशेष सुविधा दिन सकिन्छ।
5️⃣ सरकारी प्रयासहरू
- स्थानीय तहलाई शिक्षक व्यवस्थापनको जिम्मा दिइएको छ।
- सरकारले प्रत्येक विद्यालयमा “सिकाइ सहायक” नियुक्त गर्न थालेको छ।
- विद्यालयहरूलाई “आत्मनिर्भर विद्यालय” बनाउन बजेटको व्यवस्था गरिएको छ।
- “विद्यालय शिक्षा सुधार कार्यक्रम” (SSRP) को माध्यमबाट शिक्षकको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने प्रयास जारी छ।
6️⃣ निष्कर्ष
सामुदायिक विद्यालयमा विषयगत शिक्षक र दरबन्दीको अभावले शिक्षाको गुणस्तरमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ। ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयहरूमा यो समस्या अझ गम्भीर छ। यस समस्यालाई समाधान गर्न विषयगत शिक्षकको व्यवस्था, दरबन्दीको पुनरावलोकन, शिक्षकको क्षमता अभिवृद्धि, र ग्रामीण विद्यालयका लागि विशेष प्रोत्साहन आवश्यक छ।
???? के गर्नुपर्छ?
- विषयगत शिक्षकको अभाव पूर्ति गर्न तत्काल स्थायी दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्छ।
- विषयगत विशेषज्ञता भएका शिक्षकलाई विद्यालयमा आकर्षणको वातावरण बनाउनुपर्छ।
- स्थानीय तहलाई शिक्षण दरबन्दीको जिम्मा दिएर उत्तरदायित्व र जवाफदेहिता बढाउनुपर्छ।
