कपिलवस्तुमा फेरि बढ्दै कुष्ठरोग, १३ वर्षअघिको ‘निवारण’ घोषणा संकटमा

कपिलवस्तु — एक समय कुष्ठरोगमुक्त घोषणा गरिएको कपिलवस्तुमा पछिल्ला वर्षहरूमा फेरि रोगीको संख्या बढ्दै गएको छ। १३ वर्षअघि “कुष्ठरोग निवारण” भएको औपचारिक घोषणा गरिएको यो जिल्लामा अहिले रोग पुनः फैलिन थालेपछि स्वास्थ्यकर्मीहरू चिन्तित छन्।

जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय, तौलिहवामा आयोजित अन्तर्क्रिया कार्यक्रममा क्षयकुष्ठ निरीक्षक मोहम्मद इरफानले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा कपिलवस्तुमा १ सय २८ नयाँ कुष्ठरोगी फेला परेको जानकारी दिए। यो दर प्रति १० हजार जनसंख्यामा १ दशमलव ८ जना बराबर हो — जुन राष्ट्रिय औसत (०.८८) भन्दा दोब्बर बढी हो।

लक्ष्यभन्दा दोब्बर संक्रमण दर

विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डअनुसार कुनै देश वा जिल्लामा हरेक १० हजार जनसंख्यामा १ जना भन्दा कम बिरामी भए कुष्ठरोग निवारण भएको मानिन्छ। तर कपिलवस्तुमा यो दर १३ वर्षपछि पुनः दुई गुणा पुगेको छ।
गत आर्थिक वर्षमा मात्रै जिल्लाभर ७५ जना पुरुष र ५३ जना महिला नयाँ कुष्ठरोगी फेला परेका थिए। तीमध्ये १४ वर्षभन्दा कम उमेरका चार जना बालबालिका पनि छन्। यस्तै चार जनामा रोगका कारण शारीरिक अपाङ्गता देखा परेको छ।

पछिल्ला पाँच वर्षको तथ्यांकले कपिलवस्तुमा रोग स्थिर नभई बढ्दो क्रममा रहेको देखाउँछ —

२०७७/७८ मा १ सय २८ जना
२०७८/७९ मा १ सय २३ जना
२०७९/८० मा १ सय ६७ जना
२०८०/८१ मा १ सय २८ जना नयाँ रोगी

अशिक्षा र खुला सीमाका कारण चुनौती

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार रोग नियन्त्रणमा चुनौतीको मुख्य कारण अशिक्षा, चेतनाको कमी र भारतसँगको खुला सीमा हो। भारतका उत्तर प्रदेश र बिहारका सीमावर्ती क्षेत्रमा अझै पनि कुष्ठरोग सामान्य रूपमा फेला पर्ने भएकाले मानिसहरूको आवतजावतसँगै संक्रमणको जोखिम बढेको छ।
“अशिक्षित समुदायमा कुष्ठरोगबारे बुझाइ निकै कमजोर छ,” स्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख गौरव ढकालले भने, “बिरामी लुकाउने र उपचार ढिलो गर्ने प्रवृत्तिका कारण रोग जटिल बन्दै गएको छ।”

अस्पतालमा ढिलो पुग्ने प्रवृत्ति

कुष्ठरोग सुरुवाती चरणमै उपचार योग्य भए पनि रोगले तत्कालै गम्भीर असर नदेखाउने भएकाले बिरामीहरू अस्पताल जान ढिला गर्छन्। ढकालका अनुसार, लामो समय उपचार नलिएपछि शरीरका अंगहरूमा स्थायी क्षति हुने अवस्था आउँछ।
“हामीले खोज्दै जाँदा अझ धेरै बिरामी भेटिरहेका छौँ,” उनले भने, “रोग शून्यतर्फ लैजाने लक्ष्य अहिले कठिन बन्दै गएको छ।”

निवारण घोषणा अब प्रश्नचिन्हमा

२०६६ माघ ५ गते नेपालले राष्ट्रिय स्तरमै कुष्ठरोग निवारण भएको घोषणा गरेको थियो। त्यसपछि कपिलवस्तु पनि जिल्लागत रूपमा कुष्ठरोगमुक्त मानिएको थियो। तर पछिल्ला नौ वर्षदेखि बिरामीको संख्या निरन्तर बढ्दा त्यो घोषणा नै टिकाइराख्न कठिन बनेको छ।

अब के गर्नुपर्ने ?

स्वास्थ्यकर्मीहरूले समुदायस्तरमा पुनः चेतनामूलक कार्यक्रम, विद्यालयस्तरमा स्वास्थ्य शिक्षा, सीमाक्षेत्रमा रोगको सक्रिय परीक्षण र लामो अवधिका लागि निगरानी प्रणाली सुदृढ गर्न आवश्यक रहेको सुझाव दिएका छन्।

कपिलवस्तुमा अहिले कुष्ठरोग निवारण अभियान पुनः प्रारम्भिक अवस्थातिर फर्किएको जस्तो देखिएको छ — रोग नियन्त्रणको सन्देशले जितेको एक दशकपछि पनि, अझै “निवारण” केवल घोषणामा सीमित भएको संकेत।