पश्चिमी पहाडी तथा तराई समुदायमा रहेका ३९ छाउगोठ भत्काइयाे
आज कञ्चनपुरका केही गाउँहरूमा बिहानको चहलपहल फरक थियो। सामान्यतया बिहान घर–गोठ वरिपरि हुने गाई–बस्तुको आवाज, खेततिर लाग्ने मानिसहरूको दौडधूप हुन्छ। तर आज भने, केही घरहरूबाट हातौरी र बडिया बोकेर मानिसहरू बाहिर निस्किरहेका थिए। उद्देश्य एउटै—छाउगोठ भत्काउने।
महिनावारी भएको महिला अलग बस्ने कुरीति, जसलाई यहाँ “छाउपडी” भनिन्छ, वर्षौंदेखि कतिपय समुदायमा गाडिएको थियो। यही कुरीतिले एक महिलाको ज्यान गएको थियो—सर्पदंशले। त्यो पनि अँध्यारो, साँघुरो, अर्ध–भुइँगोठभित्र, जहाँ उसलाई बस्न बाध्य पारिएको थियो। त्यो मृत्युले गाउँभर प्रश्नको भारी ल्यायो—”किन अझै हामी यस्तो गर्छौं?”
आज त्यही प्रश्नको जवाफ खोज्दै, गाउँका पुरुष, महिला, युवा र प्रहरी एउटै पंक्तिमा उभिएका थिए। कसैले भत्काइरहेको छ, कसैले खप्टे र टिन निकाल्दैछ, कसैले बाँस र काठ बटुल्दैछ। केहीका आँखामा राहत, केहीका आँखामा हिचकिचाहट। किनकि यो केवल गोठ भत्काउने कुरा मात्र होइन—यो बानी, विश्वास र पुस्तौंदेखिको परम्परा भत्काउने कुरा हो।
स्थानीय प्रतिनिधिहरू भन्छन्—अब छाउगोठ मात्र भत्काएर पुग्दैन, चेतना जगाउनुपर्छ। किनभने भत्काइएको गोठ फेरि एक रातमै उभिन सक्छ, यदि मन भत्किएन भने। त्यसैले अभिमुखीकरण, छलफल, र व्यक्तिगत कुराकानीहरू सुरु हुँदै छन्।
म सोच्दछु, त्यो दिनको साँझ, जब कुनै किशोरी महिनावारी आएपछि आमा उसको हात समाउँदै भन्छिन्—”तिमी यहीं, हाम्रो घरमै बस, डराउनुपर्ने केही छैन।” त्यो क्षणमा मात्र यो गाउँ साँच्चै छाउपडीमुक्त हुनेछ।
कञ्चनपुरमा महिनावारीका कारण महिलालाई अलग्याउने प्रथासँग जोडिएका ३९ छाउगोठ भत्काइएको छ। स्थानीय तह, प्रहरी, संघ–संस्था र बासिन्दाको सक्रिय सहभागितामा यो पहल गरिएको हो।
यो अभियान बेदकोट नगरपालिका र कृष्णपुर नगरपालिकाका विभिन्न बस्तीमा एकैदिन सञ्चालन भएको हो। बेदकोटको दुई वडामा २३ छाउगोठ भत्काइएका छन् भने कृष्णपुरको एक वडामा १६ वटा छाउगोठ हटाइएको छ।
छाउपडी प्रथा अन्त्यका लागि स्थानीय स्तरमा यसअघि पनि प्रयास भए तापनि कतिपय स्थानमा अवरोधका कारण अभियान रोकिएको थियो। तर, हालै निगाली क्षेत्रमा एक युवतीको छाउगोठमा बसेका बेला सर्पदंशबाट मृत्यु भएपछि यो विषय पुनः चर्चामा आएको हो। उक्त घटनापछि जिल्ला प्रशासन कार्यालयले सबै स्थानीय तहलाई छाउगोठ भत्काउन निर्देशन दिएको थियो।
स्थानीय नेतृत्वका अनुसार भत्काइएका स्थानमा पुनः छाउगोठ बनाइने सम्भावना भएकाले सचेतना कार्यक्रमसँगै अभिमुखीकरण पनि गरिने तयारी छ। समुदायलाई कुरीति र यसबाट हुने स्वास्थ्य तथा सुरक्षासम्बन्धी जोखिमबारे जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता उनीहरूले औंल्याएका छन्।
यसबीच, केही स्थानीय बासिन्दाले छाउपडीबारेको बुझाइ परिवर्तन हुँदै गएको र पहिलेभन्दा कम अवरोध हुने गरेको बताएका छन्। सम्बन्धित निकायका अनुसार, छाउगोठ नभत्काउने वा प्रथा कायम राख्ने व्यक्तिलाई कानुनअनुसार जरिवाना तथा कारबाही गर्ने चेतावनी दिइएको छ।
छाउपडी नेपालका केही पश्चिमी पहाडी तथा तराई क्षेत्रका समुदायमा अझै देखिने परम्परा हो। यस प्रथाअनुसार महिनावारी वा प्रसूति भएका महिलालाई गोठ वा अलग सानो संरचनामा बस्न बाध्य पारिन्छ, जसका कारण हरेक वर्ष ज्यान जाने घटना दोहोरिन्छ।
