माता चन्द्रघण्टाको उत्पत्ति, महत्त्व र पूजा विधि

सञ्जय मिश्रा
रौतहट असोज २७

नवरात्रको तेस्रो दिन आज माता दुर्गाको तेस्रो स्वरूप माता चन्द्रघण्टाको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिँदैछ। आश्विन शुक्ल पक्षको प्रतिपदादेखि सुरु हुने शारदीय नवरात्रको तेस्रो दिन देवी चन्द्रघण्टाको उपासना गर्ने धार्मिक परम्परा छ। हिन्दू धर्मशास्त्रमा माता चन्द्रघण्टालाई शक्ति, साहस, शौर्य, शान्ति र दुष्ट शक्तिको विनाश गर्ने देवीका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

नवरात्रका अवसरमा देशभरका दुर्गा मन्दिर तथा शक्तिपीठहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको चहलपहल बढ्ने गर्छ। श्रद्धालुहरूले स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर देवीको पूजा, आरती, मन्त्रजप तथा दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने परम्परा छ। देवीको आराधना गर्दा मनोकामना पूरा हुने, भय र बाधा हट्ने तथा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

माता चन्द्रघण्टाको उत्पत्ति र नामकरण
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता चन्द्रघण्टा नवदुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये तेस्रो स्वरूप हुन्। देवीको मस्तकमा घण्टी आकारको अर्धचन्द्र सुशोभित हुने भएकाले उहाँलाई ‘चन्द्रघण्टा’ भनिएको हो। ‘चन्द्र’ र ‘घण्टा’ शब्दको संयोजनबाट बनेको यस नामले देवीको स्वरूप र शक्तिलाई सङ्केत गर्छ।

पौराणिक मान्यताअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवसँग विवाह गरेपछि आफ्नो दिव्य र शक्तिशाली स्वरूप धारण गर्नुभएको कथासँग चन्द्रघण्टा स्वरूपलाई जोडेर हेरिन्छ। उहाँको मस्तकमा रहेको अर्धचन्द्र घण्टाजस्तो देखिने भएकाले यही स्वरूप चन्द्रघण्टाका रूपमा प्रसिद्ध भएको धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा उल्लेख पाइन्छ।
देवीलाई दस हात भएकी, सिंह वा बाघमा सवार, विभिन्न अस्त्र–शस्त्र धारण गरेकी र युद्धका लागि सदैव तयार रहने शक्तिस्वरूपाका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उहाँका हातमा त्रिशूल, गदा, तरबार, धनुष, बाण, कमललगायतका वस्तु रहेको चित्रण पाइन्छ। देवीको एउटा हात अभय मुद्रामा रहेको देखाइन्छ, जसले भक्तजनलाई निर्भयताको आशीर्वाद प्रदान गर्ने सङ्केत गर्छ।

माता चन्द्रघण्टाको धार्मिक महत्त्व
माता चन्द्रघण्टालाई साहस, पराक्रम र शान्तिको प्रतीक मानिन्छ। उहाँको स्वरूपले अन्याय, अधर्म र नकारात्मक शक्तिविरुद्ध लड्ने प्रेरणा दिने धार्मिक विश्वास छ। देवीको आराधनाले मानिसमा आत्मविश्वास, धैर्य र कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने शक्ति प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार चन्द्रघण्टा देवीको पूजा गर्दा भय, चिन्ता र मानसिक अशान्ति कम गर्न आध्यात्मिक प्रेरणा मिल्छ। जीवनमा आउने कठिनाइको सामना गर्ने हिम्मत बढ्ने र परिवारमा सुख–समृद्धि कायम हुने विश्वास गरिन्छ। देवीको मस्तकमा रहेको घण्टीले नकारात्मक शक्तिलाई हटाउने र सकारात्मक ऊर्जा फैलाउने प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको मानिन्छ। सिंहमा सवार देवीको स्वरूपले निर्भीकता, शक्ति र अन्यायविरुद्ध उभिने साहसलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। नवरात्रको तेस्रो दिन चन्द्रघण्टाको पूजा गर्नुको मूल सन्देश बाह्य शक्तिको उपासनासँगै आफूभित्रको डर, क्रोध, कमजोरी र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने संकल्प पनि हो।
माता चन्द्रघण्टाको पूजा विधि
माता चन्द्रघण्टाको पूजा गर्दा शारीरिक तथा मानसिक शुद्धता, श्रद्धा र भक्तिभावलाई महत्त्व दिइन्छ। परम्पराअनुसार निम्न विधिबाट पूजा गर्न सकिन्छ।
१. बिहान स्नान र सङ्कल्प
बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी सफा तथा शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने। पूजास्थल सफा गरेर माता दुर्गा वा चन्द्रघण्टाको तस्बिर अथवा मूर्ति स्थापना गर्ने। त्यसपछि हातमा जल वा फूल लिएर श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने सङ्कल्प गर्ने।
२. दीप प्रज्वलन र पूजासामग्री अर्पण
देवीसमक्ष घिउ वा तेलको दीप प्रज्वलन गर्ने। धूप, अक्षता, फूल, चन्दन, रोली, फलफूल, नैवेद्य तथा प्रसाद अर्पण गर्ने। विभिन्न स्थान र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजासामग्री फरक हुन सक्छ।
३. देवीको ध्यान र मन्त्रजप
माता चन्द्रघण्टाको स्वरूप स्मरण गर्दै श्रद्धापूर्वक मन्त्रजप गर्ने। प्रचलित मन्त्र यस प्रकार छ :
‘ॐ देवी चन्द्रघण्टायै नमः।’
यस मन्त्रलाई भक्तिभावपूर्वक जप्दै देवीसँग साहस, शान्ति, सद्बुद्धि र परिवारको कल्याणको कामना गरिन्छ।
४. फूल अर्पण र आरती
देवीलाई फूल चढाएर धूप–दीपसहित आरती गर्ने। दुर्गा चालीसा, दुर्गा सप्तशती वा आफ्नो परम्पराअनुसार देवीसम्बन्धी स्तोत्र पाठ गर्न सकिन्छ।
५. प्रसाद वितरण र दान
पूजा सम्पन्न भएपछि देवीलाई अर्पण गरिएको प्रसाद परिवारका सदस्य तथा श्रद्धालुहरूबीच वितरण गर्ने। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार गरिब, असहाय तथा आवश्यकतामा परेकालाई भोजन, वस्त्र वा अन्य सहयोग गर्नु पनि पुण्यकार्य मानिन्छ।
पूजाको विधि स्थान, कुलपरम्परा र सम्प्रदायअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो पारिवारिक परम्परा तथा स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार पूजा गर्न सकिन्छ।
माता चन्द्रघण्टालाई के चढाउने ?
धार्मिक परम्परामा माता चन्द्रघण्टालाई रातो वा पहेँलो फूल, चन्दन, अक्षता, धूप, दीप, फलफूल र मिठाई अर्पण गर्ने चलन छ। कतिपय परम्परामा दूधबाट बनेका परिकार तथा खीर पनि चढाइन्छ।
देवीलाई अर्पण गरिने प्रसादको प्रकार परिवार, क्षेत्र र पूजापद्धतिअनुसार फरक हुन सक्छ। पूजा गर्दा शुद्धता, श्रद्धा र सात्त्विक भावलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
माता चन्द्रघण्टाको पूजा गर्दा के फल प्राप्त हुन्छ ?
हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार माता चन्द्रघण्टाको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्दा विभिन्न आध्यात्मिक लाभ प्राप्त हुन्छन्।
साहस र आत्मविश्वास : कठिन परिस्थिति सामना गर्ने हिम्मत तथा आत्मबल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
भयबाट मुक्ति : देवीको उपासनाले डर, असुरक्षा र नकारात्मक सोचमाथि विजय प्राप्त गर्न प्रेरणा मिल्ने मान्यता छ।
मानसिक शान्ति : मन्त्रजप, ध्यान र आराधनाले मन एकाग्र बनाउन तथा आध्यात्मिक शान्ति अनुभव गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।
परिवारको सुख–समृद्धि : परिवारमा सुख, शान्ति, सद्भाव र समृद्धि कायम होस् भन्ने कामनासहित देवीको पूजा गरिन्छ।
बाधा सामना गर्ने शक्ति : जीवनमा आउने चुनौती तथा कठिनाइको सामना गर्न देवीले शक्ति र सद्बुद्धि प्रदान गर्ने धार्मिक विश्वास छ।
सकारात्मक सोच र सदाचार : देवीको शक्तिस्वरूपबाट प्रेरणा लिएर अन्याय, अधर्म र खराब प्रवृत्तिविरुद्ध उभिनुपर्ने सन्देश प्राप्त हुन्छ।
यी फल धार्मिक आस्था र परम्परामा आधारित विश्वास हुन्। पूजा–आराधनालाई मनको एकाग्रता, आत्मचिन्तन र सकारात्मक संकल्पसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ।
चन्द्रघण्टा पूजाको आध्यात्मिक सन्देश
माता चन्द्रघण्टाको स्वरूपले मानिसलाई शक्ति र शान्तिबीच सन्तुलन कायम गर्न सिकाउँछ। अन्यायको सामना गर्न साहस आवश्यक हुन्छ भने सही निर्णय लिन धैर्य र विवेक पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। देवीको हातमा रहेका अस्त्र–शस्त्रले खराब प्रवृत्तिविरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छन् भने अभय मुद्राले डराएका र दुःखमा परेका व्यक्तिलाई संरक्षण तथा भरोसा दिनुपर्ने भाव व्यक्त गर्छ।
नवरात्रको तेस्रो दिन माता चन्द्रघण्टाको पूजा गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन। यसलाई आफूभित्रको डर हटाउने, सकारात्मक सोच विकास गर्ने, अन्यायविरुद्ध उभिने र परिवार तथा समाजमा शान्ति कायम गर्न प्रतिबद्ध हुने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। श्रद्धालुहरूले आज माता चन्द्रघण्टाको पूजा–आराधना गर्दै सुख, शान्ति, समृद्धि, सद्बुद्धि र निर्भय जीवनको कामना गरिरहेका छन्। देवीको उपासनाले मानिसमा सत्य, साहस, करुणा र सदाचारको भावना विकास होस् भन्ने नै नवरात्रको मूल आध्यात्मिक सन्देश हो।