साउन १५ मा विशेषत: किन खाइन्छ खीर?
काठमाडौं । आज साउन १५, नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा “खीर खाने दिन” भनेर चिनिन्छ। खीर भनेको दूध–चामल पकाएर तयार गरिने एक स्वादिलो र पौष्टिक परिकार हो, जसलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक अवसरहरूमा विशेष स्थान दिइन्छ।
नेपाली जनविश्वास अनुसार, “असार १५ दही–चिउरा, साउन १५ खीर” भन्ने भनाइ प्रचलित छ। असार महिनाभर धान रोपाइँ गर्ने कृषकहरूले साउन १५ लाई उत्सवको दिनका रूपमा मनाउने परम्परा रहिआएको छ। धान रोपाइँ सकिएपछि श्रमको समाप्तिको खुसी बाँड्ने माध्यमका रूपमा खीर खाने चलन बसेको हो।
साउन महिना शिव भगवानको प्रिय महिना मानिने भएकाले हिन्दू धर्मावलम्बीहरू यस महिनाभरि व्रत बस्ने, माछा–मासु त्याग गर्ने र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने गर्दछन्। दूध र चामलबाट बनेको खीरलाई सात्त्विक, पवित्र र स्वास्थ्यवर्द्धक परिकारका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
खीर केवल परम्परा र धार्मिकतासँग मात्र जोडिएको छैन, यसमा पोषणसमेत प्रशस्त हुन्छ। चामल कार्बोहाइड्रेटको स्रोत हो भने दूधमा प्रोटिन, क्याल्सियम र भिटामिन पाइन्छ। घ्युले शरीरलाई आवश्यक फ्याट दिन्छ भने काजु, किसमिस, बदाम जस्ता मसला तथा सुकामेलाले भिटामिन र खनिज पूर्ति गर्छ। त्यसैले खीर स्वादिलो मात्र नभई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि लाभदायी हुन्छ।
झरीको मौसमसँगै संक्रमणको जोखिम बढ्ने साउन महिनामा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन दूध र मसला मिसाइएको खीर उपयोगी मानिन्छ। यसले बच्चादेखि वृद्धसम्म सबै उमेर समूहलाई ऊर्जा र पोषण दिन्छ।
तर, चिनी वा दूध सेवन नगर्ने, ग्यास्ट्रिक वा मधुमेहका बिरामीहरूका लागि खीर उपयुक्त नहुन सक्ने भएकाले सावधानी अपनाउन पोषणविद्हरूको सुझाव छ।
यसरी, श्रम, संस्कार, धर्म र स्वास्थ्यको संगमका रूपमा खीरलाई साउन १५ को विशेष परिकारका रूपमा खाने परम्परा आजसम्म जीवित छ।
